Trang thông tin tổng hợp Viện Kiểm Sát Khánh Hòa

Nhiệt liệt chào mừng 80 năm Hội nghị Văn hóa toàn quốc lần thứ nhất (24/11/1946 - 24/11/2026)!

XỬ LÝ HÀNH VI LẤN, CHIẾM ĐẤT ĐAI BẰNG BIỆN PHÁP DÂN SỰ: BUỘC THÁO DỠ TRẢ LẠI HIỆN VẬT HAY GIỮ NGUYÊN HIỆN TRẠNG VÀ THANH TOÁN BẰNG TIỀN?

Khi giải quyết những vụ án mà trên phần diện tích đất bị lấn chiếm đã tồn tại công trình nhà ở kiên cố và tài sản đó lại tiếp tục được chuyển nhượng cho người thứ ba ngay tình trước khi tranh chấp phát sinh, cơ quan tiến hành tố tụng đồng thời phải giải quyết hai câu hỏi gắn chặt với nhau: “xác định tư cách tố tụng giữa người trực tiếp xây lấn với người đang quản lý, sử dụng tài sản hiện tại như thế nào cho đúng pháp luật” và “lựa chọn biện pháp xử lý dân sự là buộc tháo dỡ công trình trả lại hiện vật hay giữ nguyên hiện trạng công trình, buộc thanh toán giá trị quyền sử dụng đất bằng tiền”. Nếu giải quyết thiếu thấu đáo, bản án sơ thẩm không chỉ dễ bị kháng cáo, kháng nghị mà còn có nguy cơ rơi vào tình trạng bế tắc khi tổ chức thi hành án hoặc gây thiệt hại kinh tế nghiêm trọng, kéo dài mâu thuẫn tại cơ sở. Thông qua việc phân tích tình tiết của một vụ án tranh chấp ranh giới đất điển hình dưới đây, bài viết làm rõ hai luồng quan điểm giải quyết còn khác nhau trong thực tiễn và đề xuất đường lối xử lý hài hòa, đúng pháp luật.

1. Nội dung tình tiết vụ án điển hình

Ông Nguyễn Văn M là chủ sử dụng hợp pháp thửa đất số 102, tờ bản đồ số 15, diện tích 120 m², loại đất ở đô thị, có chiều rộng mặt tiền 6,0 m và chiều dài 20,0 m, đã được cơ quan có thẩm quyền cấp Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất năm 2015. Do điều kiện công tác xa địa phương nên ông M chưa xây dựng nhà ở, để đất trống và chỉ rào tạm bằng lưới B40. Liền kề về phía Đông với thửa đất của ông M là thửa đất số 103, diện tích 115 m², loại đất ở đô thị, thuộc quyền sử dụng hợp pháp của ông Trần Văn H theo Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất cấp năm 2014.

Tháng 3 năm 2025, ông H tiến hành xây dựng một căn nhà ở kiên cố cao 03 tầng trên thửa đất số 103, kết cấu móng băng, khung cột bê tông cốt thép và tường gạch xây chịu lực chạy dọc theo ranh giới tiếp giáp với thửa đất số 102. Vào thời điểm ông H khởi công, ông M đang làm việc ở tỉnh khác nên không có mặt tại hiện trường. Do hàng rào lưới B40 cũ lâu ngày bị xô lệch và ông H cùng nhóm thợ xây chỉ tự căng dây đo thủ công theo cảm quan mà không thuê đơn vị có chức năng đo đạc lại tọa độ theo bản đồ địa chính, toàn bộ dãy móng, đà kiềng, 04 cột bê tông chịu lực và bức tường biên phía Tây của ngôi nhà 03 tầng đã xây lấn sang thửa đất số 102 của ông M một dải đất hình thang kéo dài suốt chiều sâu 20,0 m, chiều rộng phía mặt tiền là 0,15 m và chiều rộng phía hậu là 0,35 m, tổng diện tích đất bị xây lấn là 5,0 m².

Tháng 10 năm 2025, ông H chuyển nhượng toàn bộ thửa đất số 103 cùng ngôi nhà 03 tầng gắn liền trên đất cho vợ chồng ông Lê Văn K và bà Phạm Thị T. Hợp đồng chuyển nhượng được lập thành văn bản, công chứng hợp pháp theo quy định của pháp luật; vợ chồng ông K, bà T đã thanh toán đủ tiền, nhận bàn giao nhà vào sinh sống ổn định và được cơ quan có thẩm quyền đăng ký biến động sang tên Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất, quyền sở hữu nhà ở vào tháng 11 năm 2025. Tại thời điểm nhận chuyển nhượng, do thấy ngôi nhà đã xây dựng hoàn chỉnh, ranh giới tường bao rõ ràng và hồ sơ pháp lý của ông H đầy đủ nên ông K, bà T hoàn toàn không biết phần tường biên của ngôi nhà đã xây lấn sang thửa đất số 102 liền kề.

Đến tháng 4 năm 2026, ông M trở về địa phương làm thủ tục xin cấp giấy phép xây dựng nhà ở trên thửa đất số 102. Khi thuê đơn vị đo đạc chuyên môn xác định lại mốc giới theo hệ tọa độ địa chính, ông M phát hiện ngôi nhà 03 tầng hiện do vợ chồng ông K, bà T quản lý, sử dụng đã xây lấn sang phần đất của mình diện tích 5,0 m². Sau khi đề nghị thương lượng không đạt kết quả và thực hiện thủ tục hòa giải tranh chấp đất đai tại Ủy ban nhân dân cấp xã nơi có đất tranh chấp không thành theo Điều 235 Luật Đất đai năm 2024, tháng 9 năm 2026, ông M nộp đơn khởi kiện đến TAND khu vực nơi có bất động sản. Trong đơn khởi kiện, ông M xác định ông Trần Văn H là bị đơn với lý do ông H là người trực tiếp thực hiện hành vi xây dựng lấn chiếm đất, còn vợ chồng ông K, bà T là người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan; đồng thời yêu cầu Tòa án buộc tháo dỡ toàn bộ phần công trình xây dựng lấn chiếm để trả lại đúng hiện trạng 5,0 m² đất theo Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất đã cấp cho ông.

Quá trình giải quyết vụ án, TAND khu vực tiến hành xem xét, thẩm định tại chỗ, đo vẽ chồng ghép bản đồ địa chính và thành lập Hội đồng định giá tài sản theo quy định. Kết quả đo đạc và thẩm định xác nhận đúng hiện trạng ngôi nhà 03 tầng của vợ chồng ông K, bà T lấn sang thửa đất số 102 của ông M diện tích 5,0 m² như nguyên đơn trình bày. Về mặt kỹ thuật xây dựng, kết luận thẩm định chỉ rõ trên dải đất 5,0 m² có phần móng băng, hệ đà kiềng, 04 trụ cột bê tông chịu lực chính và toàn bộ bức tường biên cao 03 tầng; nếu tiến hành cắt bỏ, tháo dỡ phần công trình nằm trên diện tích 5,0 m² thì sẽ trực tiếp phá vỡ kết cấu chịu lực tổng thể, làm mất an toàn nghiêm trọng đối với toàn bộ căn nhà 03 tầng trị giá theo định giá là 2.400.000.000 đồng, chi phí gia cố và xây dựng lại kết cấu ước tính trên 900.000.000 đồng hoặc buộc phải phá dỡ gần như toàn bộ công trình. Trong khi đó, Hội đồng định giá xác định giá trị thị trường của 5,0 m² đất ở đang tranh chấp là 150.000.000 đồng (tương ứng 30.000.000 đồng/m²). Về hiện trạng thửa đất số 102 của ông M, sau khi trừ đi dải đất 5,0 m² dọc ranh giới phía Đông, diện tích còn lại là 115 m², mặt tiền còn 5,85 m, hậu còn 5,65 m, hình thể vẫn vuông vắn và bảo đảm đầy đủ điều kiện cấp phép xây dựng nhà ở đô thị bình thường.

Tại các buổi làm việc và hòa giải ở Tòa án, ông H thừa nhận do sơ suất không thuê đo đạc chính xác khi xây dựng nên đã làm nhà lấn sang đất ông M; ông H tự nguyện đề nghị thanh toán cho ông M số tiền 150.000.000 đồng tương ứng giá trị thị trường của 5,0 m² đất để giữ nguyên hiện trạng căn nhà cho vợ chồng ông K, bà T tiếp tục sử dụng. Vợ chồng ông K, bà T thống nhất với đề nghị giữ nguyên hiện trạng công trình, không đồng ý tháo dỡ nhà, đồng thời trình bày nếu Tòa án buộc vợ chồng ông phải trả tiền cho ông M thì đề nghị buộc ông H hoàn trả lại khoản tiền đó cho vợ chồng ông. Tuy nhiên, nguyên đơn là ông M vẫn kiên quyết giữ nguyên yêu cầu khởi kiện, không chấp nhận nhận tiền mà yêu cầu Tòa án buộc tháo dỡ công trình, trả lại đúng diện tích 5,0 m² đất trên thực địa.

2. Phân tích, đánh giá các quan điểm giải quyết vụ án

Thực tiễn nghiên cứu hồ sơ và trao đổi đường lối giải quyết dạng vụ án này hiện tồn tại hai luồng quan điểm đối lập nhau rõ rệt:

Quan điểm thứ nhất: tiếp cận vụ án theo hướng tôn trọng phạm vi khởi kiện của nguyên đơn và bảo vệ tuyệt đối quyền sử dụng đất bằng hiện vật. Theo đó, Tòa án giữ nguyên tư cách tham gia tố tụng như đơn khởi kiện của ông M, xác định ông Trần Văn H là bị đơn, còn vợ chồng ông Lê Văn K và bà Phạm Thị T là người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan; đồng thời chấp nhận toàn bộ yêu cầu khởi kiện của ông M, buộc tháo dỡ phần công trình xây dựng trên diện tích 5,0 m² để trả lại đúng hiện trạng thửa đất số 102. Những người ủng hộ quan điểm này lập luận rằng xét về nguồn gốc phát sinh tranh chấp, chính ông H là người đã thực hiện hành vi trái pháp luật khi vi phạm nghĩa vụ tôn trọng ranh giới thửa đất theo Điều 175 Bộ luật Dân sự (BLDS) năm 2015 và Điều 31 Luật Đất đai năm 2024 trong quá trình xây dựng ngôi nhà 03 tầng vào năm 2025. Việc vợ chồng ông K, bà T nhận chuyển nhượng căn nhà là giao dịch ngay tình, bản thân họ không có lỗi trong việc xây lấn nên người gây ra hành vi xâm phạm là ông H phải đứng ở vị trí bị đơn để chịu trách nhiệm trước yêu cầu của nguyên đơn, còn vợ chồng ông K, bà T tham gia với tư cách người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan đang quản lý, sử dụng tài sản.

Về đường lối xử lý nội dung, quan điểm này viện dẫn khoản 1 Điều 11 Luật Đất đai năm 2024 nghiêm cấm tuyệt đối hành vi lấn đất, chiếm đất; Điều 26 Luật Đất đai năm 2024 khẳng định người sử dụng đất được Nhà nước bảo hộ khi người khác xâm phạm quyền, lợi ích hợp pháp về đất đai của mình; cùng khoản 2 Điều 164, Điều 166 và Điều 169 BLDS năm 2015 trao cho chủ sở hữu, người có quyền hợp pháp quyền yêu cầu Tòa án buộc chấm dứt hành vi cản trở trái pháp luật và trả lại đúng tài sản bị chiếm hữu không có căn cứ. Theo lập luận này, diện tích 5,0 m² đã được Nhà nước cấp Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất hợp pháp cho ông M và ông M không có ý chí chuyển nhượng; nếu Tòa án bác yêu cầu tháo dỡ để cho giữ nguyên hiện trạng rồi thanh toán bằng tiền thì vô hình trung sẽ tạo ra tiền lệ xấu kiểu “xây lấn rồi hợp thức hóa bằng tiền”, làm suy giảm tính răn đe của pháp luật đất đai và xâm phạm quyền định đoạt tài sản của chủ sử dụng đất hợp pháp.

Quan điểm thứ hai: tiếp cận vụ án dựa trên bản chất pháp lý của quan hệ đòi lại tài sản kết hợp với nguyên tắc thiện chí, tương xứng về lợi ích kinh tế - xã hội và tính khả thi khi thi hành án. Theo hướng giải quyết này, Tòa án cần xác định lại tư cách đương sự theo thực tế chiếm hữu, sử dụng tài sản tại thời điểm khởi kiện, tức là xác định vợ chồng ông Lê Văn K và bà Phạm Thị T là bị đơn, còn ông Trần Văn H là người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan; về nội dung, chỉ chấp nhận một phần yêu cầu khởi kiện theo hướng công nhận 5,0 m² đất bị xây lấn thuộc quyền sử dụng hợp pháp của ông M, nhưng không chấp nhận yêu cầu buộc tháo dỡ công trình, mà tuyên giữ nguyên hiện trạng ngôi nhà 03 tầng, giao quyền sử dụng diện tích 5,0 m² đất cho vợ chồng ông K, bà T và buộc thanh toán toàn bộ giá trị quyền sử dụng đất theo giá thị trường là 150.000.000 đồng cho ông M (hoặc ghi nhận sự tự nguyện thanh toán thay của ông H).

Luận cứ của quan điểm thứ hai trước hết chỉ rõ sự bất hợp lý về mặt tố tụng của quan điểm thứ nhất: quan hệ tranh chấp mà ông M khởi kiện theo khoản 9 Điều 26 BLTTDS năm 2015 và khoản 1 Điều 166 BLDS năm 2015 là tranh chấp quyền sử dụng đất, đòi lại tài sản từ người đang trực tiếp chiếm hữu, sử dụng tài sản không có căn cứ pháp luật. Tại thời điểm ông M khởi kiện, ông H đã chấm dứt hoàn toàn quyền sử dụng đất và quyền sở hữu nhà ở đối với thửa đất số 103 nên ông H không còn quyền năng pháp lý để tự tháo dỡ ngôi nhà đã bán hay đứng tên điều chỉnh biến động Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất. Chính vợ chồng ông K, bà T mới là chủ thể đang trực tiếp quản lý, chiếm hữu, sử dụng ngôi nhà 03 tầng có phần kết cấu nằm trên 5,0 m² đất của ông M; tình trạng tài sản của họ tồn tại trên đất ông M trực tiếp xâm phạm đến quyền sử dụng đất của nguyên đơn nên theo khoản 3 Điều 68 BLTTDS năm 2015, vợ chồng ông K, bà T phải là bị đơn, còn ông H tham gia với tư cách người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan theo khoản 4 Điều 68 BLTTDS năm 2015 để giải quyết trách nhiệm phát sinh từ hợp đồng chuyển nhượng trước đó.

Về biện pháp xử lý dân sự, quan điểm thứ hai nhấn mạnh rằng hệ thống pháp luật dân sự không tuyệt đối hóa duy nhất phương thức trả lại hiện vật trong mọi hoàn cảnh, mà Điều 11, Điều 585 và Điều 589 BLDS năm 2015 cho phép vận dụng linh hoạt phương thức bồi thường bằng tiền khi việc khôi phục nguyên trạng bằng hiện vật không phù hợp với thực tế hoặc gây thiệt hại bất tương xứng. Trong hoàn cảnh vụ án này, việc xây lấn xuất phát từ lỗi vô ý của chủ cũ, người đang sử dụng nhà hiện tại hoàn toàn là bên thứ ba ngay tình; phần đất 5,0 m² chỉ chiếm tỷ lệ rất nhỏ (khoảng 4,17%) trên tổng diện tích 120 m² của thửa đất số 102, không làm mất đi khả năng xây dựng nhà ở đô thị của ông M; trong khi đó, nếu buộc cắt bỏ hệ móng băng, đà kiềng và 04 cột bê tông chịu lực sẽ phá hủy toàn bộ ngôi nhà 03 tầng trị giá 2.400.000.000 đồng (gấp 16 lần giá trị phần đất tranh chấp) và thực tế gần như bất khả thi khi cơ quan thi hành án tổ chức cưỡng chế. Do đó, tuyên giữ nguyên hiện trạng công trình và buộc bồi hoàn đầy đủ giá trị quyền sử dụng đất theo giá thị trường mới là giải pháp hài hòa, thấu tình đạt lý và bảo đảm bản án có hiệu lực được thi hành trên thực tế.

3. Quan điểm giải quyết vụ án của tác giả

Qua việc đối chiếu toàn diện hệ thống quy định pháp luật hiện hành với các tình tiết khách quan của vụ án, tác giả hoàn toàn thống nhất với quan điểm thứ hai. Việc lựa chọn đường lối của quan điểm thứ nhất tuy bề ngoài thể hiện sự kiên quyết bảo vệ hiện vật đất đai nhưng lại ẩn chứa hai bất cập lớn khó khắc phục:

Thứ nhất, nếu giữ nguyên ông H là bị đơn khi ông H không còn quyền sở hữu ngôi nhà sẽ dẫn đến sự mâu thuẫn nghiêm trọng trong phần quyết định của bản án, làm sai lệch chủ thể chịu án phí dân sự sơ thẩm theo Điều 147 BLTTDS năm 2015, chi phí xem xét, thẩm định tại chỗ và định giá tài sản theo Điều 157, Điều 165 BLTTDS năm 2015, đồng thời không thể cưỡng chế thi hành án đối với tài sản đang thuộc quyền sở hữu hợp pháp của người khác.

Thứ hai, thực tiễn công tác kiểm sát thi hành án dân sự thời gian qua đã chứng minh rất nhiều bản án tuyên buộc cắt gọt một phần tường biên hoặc hệ cột chịu lực của nhà kiên cố nhiều tầng bị rơi vào bế tắc kéo dài; khi cơ quan thi hành án mời đơn vị kiểm định xây dựng khảo sát phương án cưỡng chế, kết luận chuyên môn thường xác định không thể phá dỡ phần lấn chiếm mà không làm sụp đổ toàn bộ ngôi nhà hoặc gây nguy hiểm cho công trình lân cận, buộc cơ quan thi hành án phải kiến nghị xem xét lại bản án theo thủ tục giám đốc thẩm.

Ngược lại, đường lối của quan điểm thứ hai bảo đảm sự vận dụng nhuần nhuyễn nguyên tắc cơ bản của pháp luật dân sự tại Điều 3 BLDS năm 2015 về thiện chí, trung thực và không lạm dụng quyền dân sự gây thiệt hại bất tương xứng cho xã hội, đồng thời vẫn bảo vệ trọn vẹn giá trị tài sản của người bị xâm hại. Cần khẳng định rõ rằng việc giữ nguyên hiện trạng công trình và buộc thanh toán bằng tiền trong vụ án này hoàn toàn không phải là sự dung túng cho hành vi lấn chiếm đất đai, mà chỉ được áp dụng khi hội tụ đồng thời các điều kiện hết sức khắt khe: hành vi xây lấn ban đầu là do lỗi vô ý trong đo đạc chứ không phải cố ý bất chấp sự ngăn cản của chủ đất hay chính quyền; người đang quản lý, sử dụng tài sản hiện tại là người thứ ba ngay tình; diện tích đất lấn chiếm rất nhỏ (5,0 m², chiếm 4,17% tổng diện tích thửa đất) không làm biến dạng hình thể hay ảnh hưởng đến điều kiện xin cấp phép xây dựng trên phần diện tích 115 m² còn lại của nguyên đơn; thiệt hại kết cấu nếu tháo dỡ quá lớn so với giá trị quyền sử dụng đất (phá hủy ngôi nhà trị giá 2.400.000.000 đồng hoặc tốn trên 900.000.000 đồng gia cố chỉ để thu hồi 5,0 m² đất trị giá 150.000.000 đồng); và đặc biệt là sự đồng bộ với quy định quản lý nhà nước về đất đai khi cả hai thửa đất số 102 và số 103 đều cùng là đất ở đô thị, không vi phạm quy hoạch, chỉ giới đường đỏ và diện tích còn lại của thửa đất số 102 vẫn bảo đảm vượt xa hạn mức tối thiểu tại địa phương để thực hiện thủ tục chỉnh lý biến động, cấp đổi Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất.

Trên đây là quan điểm riêng của tác giả, rất mong quý đồng nghiệp phản hồi và đóng góp ý kiến!

Thiên Phát - VKSND khu vực 2

Liên kết website

Thông kê truy cập